Bij partnergeweld gaat het niet altijd om fysiek geweld. Een van de meest onderschatte en tegelijk meest risicovolle vormen is dwingende controle (ook wel intieme terreur genoemd): een patroon waarbij de een de ander stelselmatig ondermijnt, controleert, isoleert en onder druk zet.

Wat is dwingende controle?

Dwingende controle is een vorm van partnergeweld waarbij één partner stelselmatig probeert macht en controle over de ander te krijgen en te behouden. Het gaat niet om één incident, maar om een patroon van gedrag dat zich vaak geleidelijk ontwikkelt. Het slachtoffer past zijn of haar gedrag steeds verder aan om conflicten, dreiging of straf te voorkomen.

Kenmerken van dwingende controle

Dwingende controle wordt gekenmerkt door drie elementen: de pleger heeft de intentie om macht en controle over de partner te krijgen, de partner ervaart dit gedrag als onwenselijk, en de pleger is in staat een geloofwaardige dreiging te vormen waardoor de partner zich aanpast.

Denk aan voorbeelden als:

• isoleren van familie, vrienden en andere steunfiguren;
• controleren van telefoon, sociale media of locatie;
• financiële controle of afhankelijkheid creëren;
• dreigen met geweld, zelfdoding of het afpakken van kinderen;

Het onderscheid tussen dwingende controle en situationeel geweld

Dit onderscheidt dwingende controle van situationeel geweld, waarbij geweld vaker ontstaat vanuit onmacht dan vanuit een bewuste behoefte aan controle.

Het belang van dit onderscheid is groot: dwingende controle wordt gezien als de meest risicovolle vorm van partnergeweld en kan, zeker op het moment dat het slachtoffer de relatie wil verbreken, een voorbode zijn van levensbedreigend geweld. Omdat het proces vaak geleidelijk en zonder fysiek geweld verloopt, wordt het door buitenstaanders — en soms ook door het slachtoffer zelf — niet meteen herkend.

Welke signalen kunnen verwijzers herkennen?

Verwijzers spreken vaak als eerste met een cliënt of het gezin en kunnen daardoor een belangrijke rol spelen in vroegsignalering. Signalen die kunnen wijzen op dwingende controle zijn onder meer:

• Patroon in plaats van incident: het gaat niet om een eenmalige ruzie, maar om aanhoudend controlerend of vernederend gedrag.
• Aanpassingsgedrag van de partner: de partner verandert routines of activiteiten om conflicten te voorkomen.
• Angst: de partner is bang voor de gevolgen als de pleger erachter komt dat hij/zij over het geweld heeft gepraat met hulpverlening.
• Volledige ontkenning door de pleger: alle vormen van geweld, relatieproblemen of eigen aandeel worden ontkend, terwijl er al aantoonbaar grensoverschrijdend gedrag is vastgesteld.
• Afschermen van de partner: het is moeilijk de partner te bereiken, of contact kan alleen in aanwezigheid van de pleger plaatsvinden.
• Gaslighting en goedpraten: de partner wordt als oorzaak van het geweld neergezet, of het controlerende gedrag wordt gerechtvaardigd (bijvoorbeeld met jaloezie, wantrouwen of culturele argumenten).
• Isolement en financiële afhankelijkheid; Partner heeft geen eigen sociaal netwerk, eigen inkomen of vervoer.

Belangrijk: geen van deze signalen is op zichzelf voldoende bewijs voor dwingende controle. Het gaat om de combinatie en de context.

Waarom blijven slachtoffers vaak bij de pleger?

Dwingende controle is meestal een geleidelijk proces. Het slachtofferschap ontstaat niet van de ene op de andere dag, maar ontwikkelt zich doordat autonomie stap voor stap wordt afgenomen. Sociale contacten verdwijnen, financiële afhankelijkheid neemt toe en het zelfvertrouwen wordt ondermijnd. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om hulp te zoeken of weg te gaan.

Daarnaast leven slachtoffers vaak met een voortdurende dreiging. Zij weten of voelen dat verzet, hulp zoeken of vertrekken negatieve gevolgen kan hebben. Soms zijn er bedreigingen richting kinderen, huisdieren of familieleden. Soms is eerdere geweldservaring voldoende om die dreiging geloofwaardig te maken.

Wat kunnen professionals doen?

Professionals spelen een belangrijke rol in het vroeg herkennen van dwingende controle. Daarbij is het belangrijk om verder te kijken dan afzonderlijke incidenten en aandacht te hebben voor patronen van macht, afhankelijkheid, angst en aanpassing.

Een aantal aandachtspunten: 

• Spreek betrokkenen waar mogelijk afzonderlijk.
• Vraag niet alleen naar geweld, maar ook naar controle, angst, isolement en afhankelijkheid.
• Let op signalen zoals extreme angst, voortdurende aanpassing van gedrag of het ontbreken van ruimte om vrijuit te spreken.
• Wees alert op rode vlaggen zoals dreiging, stalking, verwurging, gedwongen seks, toegang tot wapens of een (dreigende) relatiebreuk.

Bij vermoedens van dwingende controle staat veiligheid voorop. Het is belangrijk om zorgvuldig af te wegen welke interventies veilig zijn. Gezamenlijke gesprekken met slachtoffer en pleger worden bij dwingende controle sterk afgeraden, omdat het slachtoffer zich meestal niet vrij voelt om open te spreken en dit achteraf risico's kan opleveren.

Het herkennen van signalen is slechts de eerste stap. Daarna is het belangrijk om zorgvuldig te bepalen welke vorm van hulpverlening passend en veilig is. Daarom screenen wij bij aanmeldingen voor partnergeweld uitgebreid op signalen van dwingende controle en stemmen we onze behandeling daarop af.

Behandeling bij de Waag

Bij de Waag behandelen we plegers van partnergeweld waarbij sprake is van dwingende controle. Je leest er meer over op onze pagina ‘hoe behandelt de Waag dwingende controle?’