Jongeren die betrokken raken bij jeugdcriminaliteit worden vaak beoordeeld op hun gedrag. Toch laat de praktijk zien dat achter een delict vaak een complex verhaal schuilgaat. Soms gaat het om jongeren die opgroeien in armoede, soms spelen psychische problemen, traumatische ervaringen, groepsdruk of online beïnvloeding een rol. Wat deze jongeren gemeen hebben, is dat hun gedrag niet los kan worden gezien van hun omgeving en ontwikkeling.

Voor verwijzers zoals huisartsen, jeugdbeschermers, reclasseringsmedewerkers, gemeenten en collega-zorgprofessionals is het belangrijk om de signalen en achterliggende risicofactoren tijdig te herkennen. Vroege interventie kan bijdragen aan het voorkomen van verdere criminaliteit, nieuwe slachtoffers en een steeds verdere afglijding van jongeren.

Wat is jeugdcriminaliteit?

Jeugdcriminaliteit verwijst naar strafbaar gedrag van minderjarigen en jongvolwassenen. De aard van deze delicten loopt sterk uiteen. Sommige jongeren plegen bijvoorbeeld vermogensdelicten zoals diefstal, online fraude of oplichting. Anderen raken betrokken bijvoorbeeld bij geweldsdelicten, messengeweld, drugscriminaliteit of worden ingezet als uithalers en drugsuithalers.

Hoewel de buitenwereld vaak vooral het strafbare gedrag ziet, blijkt in de behandelkamer regelmatig dat er meer speelt. Crimineel gedrag ontstaat zelden vanuit één oorzaak. Vaak is sprake van meerdere kwetsbaarheden die elkaar versterken.

Oorzaken van jeugdcriminaliteit

De vraag "wat is jeugdcriminaliteit?" is niet los te zien van de vraag waarom jongeren strafbare feiten plegen. De oorzaken van jeugdcriminaliteit zijn vrijwel altijd meervoudig.

Armoede en beperkte kansen

In de praktijk zien behandelaren regelmatig jongeren die opgroeien in gezinnen met financiële problemen. Armoede kan leiden tot stress, beperkte ontwikkelkansen en de behoefte om zelf geld te verdienen. In sommige gevallen voelen jongeren zelfs verantwoordelijkheid om financieel bij te dragen aan het gezin.

Daarnaast spelen factoren als ongelijke kansen, een onzekere sociaaleconomische positie en beperkte perspectieven op school of werk een belangrijke rol.

Groepsdruk en erbij willen horen

Voor veel jongeren is het gevoel ergens bij te horen van groot belang. Criminele groepen bieden soms status, erkenning, bescherming of een gevoel van verbondenheid. Hierdoor kunnen jongeren keuzes maken die ze individueel mogelijk niet zouden maken.

De invloed van vrienden en groepen wordt nog sterker wanneer jongeren moeite hebben met het stellen van grenzen of bang zijn buitengesloten te worden. Loyaliteit aan de groep kan ervoor zorgen dat jongeren betrokken blijven bij strafbaar gedrag, zelfs wanneer zij de risico's kennen.

Sociale media en online beïnvloeding

Een opvallende ontwikkeling is de rol van sociale media binnen jeugdcriminaliteit. Jongeren brengen een groot deel van hun leven online door. Via sociale platforms, games en chatgroepen kunnen zij eenvoudig in aanraking komen met criminele netwerken.

Ronselaars maken bewust gebruik van online omgevingen waar jongeren actief zijn. De stap naar online fraude, cybercriminaliteit, uithalen of andere strafbare activiteiten is voor sommige jongeren kleiner geworden omdat deze activiteiten laagdrempelig en vaak financieel aantrekkelijk lijken.

Traumatische ervaringen en psychische problematiek

Achter criminaliteit kunnen ook ingrijpende levensgebeurtenissen schuilgaan. Denk aan mishandeling, verwaarlozing, misbruik, verlieservaringen of langdurige onveiligheid thuis. Jongeren die veel hebben meegemaakt, ontwikkelen soms problemen met emotieregulatie, zelfbeeld, vertrouwen of impulscontrole.

Deze onderliggende problemen worden niet altijd direct herkend, terwijl ze wel een belangrijke rol kunnen spelen bij het ontstaan en voortduren van strafbaar gedrag.

Risicofactoren jeugdcriminaliteit

Hoewel iedere jongere uniek is, zien we een aantal terugkerende risicofactoren voor jeugdcriminaliteit.

Risicofactoren op individueel niveau

• Impulsiviteit
• Middelengebruik
• Psychische problematiek
• Emotieregulatieproblemen
• Een laag zelfbeeld
• Licht verstandelijke beperkingen (LVB)

Risicofactoren in het gezin

• Armoede
• Schuldenproblematiek
• Stress binnen het gezin
• Onvoldoende toezicht
• Problemen in de ouder-kindrelatie
• Eigen problematiek van ouders

Risicofactoren in de omgeving

• Schooluitval of schoolverzuim
• Geen dagbesteding
• Negatieve groepsinvloed
• Criminele rolmodellen
• Online ronseling
• Invloed van straatcultuur

Voor verwijzers is vooral de combinatie van risicofactoren relevant. Hoe meer factoren samenkomen, hoe groter het risico op problematische ontwikkeling of recidive.

Vermogensdelicten bij jongeren

Een groot deel van de jongeren die bij de Waag in behandeling komen, is betrokken bij vermogensdelicten. Deze delicten hebben een financieel motief en variëren van winkeldiefstal en oplichting tot online fraude en georganiseerde cybercriminaliteit.

Steeds vaker zien behandelaren jongeren die actief zijn in online fraudeconstructies. Sommige jongeren worden geronseld als geldezel, terwijl anderen doorstromen naar meer organiserende rollen binnen criminele netwerken. De combinatie van snel geld verdienen, status en lage pakkans maakt deze wereld aantrekkelijk voor kwetsbare jongeren.

Tegelijkertijd blijkt dat veel jongeren de gevolgen voor slachtoffers onvoldoende overzien. Het ontbreken van direct contact met slachtoffers kan ervoor zorgen dat het strafbare gedrag als minder ernstig wordt ervaren.

Uithalers en drugsuithalers

Een relatief nieuwe ontwikkeling binnen jeugdcriminaliteit is de inzet van jongeren als uithalers en drugsuithalers.

Drugsuithalers zijn jongeren die worden ingezet om verdovende middelen uit containers in havens te halen. Criminele organisaties maken hierbij gebruik van jongeren vanwege hun leeftijd, beïnvloedbaarheid en de relatief hoge bedragen die jongeren in korte tijd kunnen verdienen.

Sociale media spelen hierin opnieuw een belangrijke rol. Via online netwerken kunnen jongeren eenvoudig worden benaderd en geworven voor criminele activiteiten. De drempel om deel te nemen wordt hierdoor steeds lager.

Verwijzers doen er goed aan alert te zijn op plotselinge geldstromen, nieuwe contacten, schooluitval of opvallende veranderingen in gedrag en leefstijl. Deze signalen kunnen wijzen op betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit. De podcasts beschrijven dat jongeren zich online eenvoudig kunnen aanbieden voor activiteiten zoals het uithalen van drugs tegen hoge vergoedingen.

Wanneer verwijzen?

Voor verwijzers is het niet altijd eenvoudig om te bepalen wanneer specialistische forensische behandeling noodzakelijk is.

Een verwijzing kan passend zijn wanneer:

• sprake is van meerdere risicofactoren tegelijk;
• jongeren herhaaldelijk grensoverschrijdend gedrag vertonen;
• er sprake is van groepsdruk of criminele groepsvorming;
• jongeren betrokken zijn bij vermogensdelicten, geweld of drugscriminaliteit;
• onderliggende psychische problematiek een rol speelt;
• eerdere hulp onvoldoende effect heeft gehad.

Juist bij jongeren waarbij criminaliteit en psychische of sociale problematiek samenkomen, is een gespecialiseerde aanpak vaak noodzakelijk.

Goed om te weten: verwijzen kan al vóórdat er sprake is van delictgedrag.

Hoe kan een behandeling eruitzien? 

De vraag welke factoren bijdragen aan het gedrag van de jongere vinden wij belangrijker dan het delict zelf. Behandeling richt daarom vaak op zowel het verminderen van recidiverisico als het versterken van beschermende factoren.

Behandelaren werken onder meer aan:

• emotieregulatie;
• impulscontrole;
• weerbaarheid;
• zelfbeeld;
• middelenproblematiek;
• sociale vaardigheden;
• denkpatronen die criminaliteit in stand houden.

Daarnaast wordt nadrukkelijk gekeken naar het systeem rondom de jongere. Ouders, verzorgers, school, jeugdreclassering en andere betrokken partijen worden waar mogelijk actief betrokken bij de behandeling. Uit de praktijk blijkt dat duurzame verandering vraagt om samenwerking tussen alle partijen rond de jongere.

Achter het delict zit een jongere

Jongeren die betrokken raken bij jeugdcriminaliteit worden vaak gezien als daders. In de behandelpraktijk blijkt echter dat veel van deze jongeren zelf zijn opgegroeid onder moeilijke omstandigheden, beperkte kansen hebben gekregen of langdurig te maken hadden met stress en onveiligheid.

Dat neemt de ernst van hun gedrag niet weg. Wel helpt het om verder te kijken dan het delict alleen. Juist door aandacht te hebben voor de oorzaken van jeugdcriminaliteit en de risicofactoren die daarbij horen, ontstaat ruimte voor effectieve behandeling, gedragsverandering en een veiligere toekomst voor jongeren én hun omgeving.

Veelgestelde vragen

Wat is jeugdcriminaliteit?

Jeugdcriminaliteit is strafbaar gedrag van minderjarigen en jongvolwassenen, variërend van vermogensdelicten en online fraude tot geweldsdelicten en betrokkenheid bij drugscriminaliteit.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van jeugdcriminaliteit?

Oorzaken van jeugdcriminaliteit liggen vaak in een combinatie van armoede, groepsdruk, traumatische ervaringen, psychische problemen, schooluitval en online beïnvloeding.

Wat zijn belangrijke risicofactoren voor jeugdcriminaliteit?

Veelvoorkomende risicofactoren zijn middelengebruik, impulsiviteit, problemen thuis, financiële stress, negatieve groepsinvloeden en ontbrekende dagbesteding.

Wat zijn drugsuithalers?

Drugsuithalers zijn personen die drugs uit containers halen in havens. Criminele organisaties zetten hierbij regelmatig jongeren in.

Wanneer is verwijzen naar gespecialiseerde forensische zorg verstandig?

Wanneer sprake is van strafbaar gedrag in combinatie met psychische, sociale of systemische problematiek, kan gespecialiseerde forensische behandeling helpen om herhaling te voorkomen.